Uzależnienia
i jak im zapobiegać

Czym są uzależnienia, skąd się biorą, jak je rozpoznać i jak z nimi walczyć.

Co to jest uzależnienie?

Uzależnienie to stan, w którym człowiek traci kontrolę nad jakąś substancją albo zachowaniem, mimo że zaczyna mu to szkodzić.

To nie jest tylko „brak silnej woli”. Uzależnienie wpływa na mózg, emocje, decyzje i relacje z innymi.

Rodzaje uzależnień

Chemiczne

alkohol, nikotyna, narkotyki, dopalacze, niektóre leki.

Behawioralne

gry, internet, telefon, social media, hazard, zakupy.

Dlaczego ludzie się uzależniają?

Stres

ucieczka od problemów w szkole, domu albo relacjach.

Presja grupy

strach przed odrzuceniem lub chęć dopasowania się.

Ciekawość

myślenie: „spróbuję tylko raz”.

Nuda

brak pasji, celu albo zdrowych sposobów odpoczynku.

Jak działa mechanizm uzależnienia?

1. Próba

człowiek robi coś pierwszy raz.

2. Nagroda

mózg kojarzy to z ulgą albo przyjemnością.

3. Powtarzanie

ta rzecz staje się sposobem na emocje.

4. Brak kontroli

coraz trudniej przestać.

E-papieros

Przykład: nikotyna i e-papierosy

E-papierosy często są traktowane jako „mniej groźne”, ale nadal mogą uzależniać, szczególnie jeśli zawierają nikotynę.

WHO/Europe podaje, że w badaniu HBSC ponad 30% 15-latków próbowało e-papierosów, a około 20% używało ich w ostatnich 30 dniach.

Alkohol

Przykład: alkohol

Alkohol jest legalny dla dorosłych, ale dla młodzieży jest szczególnie ryzykowny, bo mózg nadal się rozwija.

Według HBSC 57% 15-latków próbowało alkoholu, a prawie 40% piło go w ostatnich 30 dniach.

Telefon i social media

Przykład: social media

Nie każde używanie telefonu to uzależnienie. Problem zaczyna się wtedy, gdy telefon zaczyna kontrolować dzień.

  • ciągłe sprawdzanie powiadomień,
  • scrollowanie mimo zmęczenia,
  • porównywanie się do innych,
  • problemy ze snem przez ekran.
Gry komputerowe

Przykład: gry komputerowe

Gry same w sobie nie są złe. Mogą rozwijać refleks, współpracę i logiczne myślenie.

Problem pojawia się wtedy, gdy granie zastępuje sen, szkołę, relacje, ruch i obowiązki.

Sygnały ostrzegawcze

  • coraz częstsze myślenie o danej rzeczy,
  • ukrywanie problemu przed rodziną lub znajomymi,
  • zaniedbywanie szkoły, snu i pasji,
  • złość, stres albo lęk bez dostępu do tej rzeczy,
  • obiecywanie sobie „od jutra koniec” i łamanie tej obietnicy.

Skutki uzależnień

Zdrowie

problemy ze snem, psychiką, koncentracją i organizmem.

Szkoła

gorsze oceny, nieobecności, brak motywacji.

Relacje

kłótnie, izolacja, utrata zaufania.

Przyszłość

trudniejsze decyzje i większe ryzyko problemów później.

Czynniki ryzyka

Czynniki ryzyka to rzeczy, które zwiększają szansę na problem.

Brak wsparcia

człowiek zostaje sam z problemami.

Łatwy dostęp

np. alkohol, nikotyna, hazard online.

Problemy emocjonalne

stres, lęk, samotność, niska samoocena.

Środowisko

znajomi, którzy normalizują ryzykowne zachowania.

Czynniki ochronne

Czynniki ochronne zmniejszają ryzyko uzależnienia.

Dobre relacje

rodzina, znajomi, nauczyciele, do których można się odezwać.

Pasje

sport, muzyka, programowanie, sztuka, wolontariat.

Granice

umiejętność powiedzenia „nie”.

Wiedza

rozumienie skutków i mechanizmów uzależnienia.

Jak zapobiegać?

  1. Nie traktować używek jako sposobu na stres.
  2. Ustalać limity czasu przy telefonie, grach i internecie.
  3. Rozmawiać o problemach, zamiast je ukrywać.
  4. Unikać sytuacji, w których ktoś wywiera presję.
  5. Budować zdrowe nawyki: sen, ruch, pasje, relacje.

Jak powiedzieć „nie”?

Krótko

„Nie, dzięki.”

Z powodem

„Nie chcę, źle się po tym czuję.”

Stanowczo

„Powiedziałem nie. Nie namawiaj mnie.”

Co robić, gdy problem już jest?

  1. Przyznać przed sobą, że coś zaczyna wymykać się spod kontroli.
  2. Powiedzieć komuś zaufanemu: rodzicowi, wychowawcy, pedagogowi albo psychologowi.
  3. Ograniczyć dostęp do rzeczy, która uzależnia.
  4. Zastąpić ją czymś zdrowszym.
  5. Skorzystać z pomocy specjalisty, jeśli samemu jest za trudno.
Pomoc drugiej osobie

Jak pomóc komuś innemu?

Nie oceniaj — pomóż.

  • nie wyśmiewaj problemu,
  • powiedz, że zauważasz zmianę,
  • zapytaj, czy chce pogadać,
  • zachęć do rozmowy z dorosłym,
  • nie bierz całej odpowiedzialności tylko na siebie.

Gdzie szukać pomocy?

W szkole

wychowawca, pedagog, psycholog szkolny.

W domu

rodzice, opiekunowie, starsze rodzeństwo.

Specjalista

psycholog, terapeuta uzależnień, lekarz.

Telefon zaufania

np. 116 111 dla dzieci i młodzieży.

Mit czy fakt?

Mit

„Jak ktoś chce, to zawsze sam przestanie.”

Fakt

Uzależnienie często wymaga wsparcia i leczenia.

Mit

„E-papierosy są całkowicie bezpieczne.”

Fakt

Mogą zawierać nikotynę i uzależniać.

Najważniejsze wnioski

Uzależnienie to realny problem

nie tylko „zły wybór”.

Profilaktyka działa

granice, wiedza i wsparcie zmniejszają ryzyko.

Warto reagować wcześnie

im szybciej, tym łatwiej pomóc.

Nie trzeba walczyć samemu

pomoc istnieje i jest normalna.

Prezentację wykonali:

Szymon Grajner, Szymon Grzelak

Źródła →

Źródła

WHO/Europe i HBSC — dane o alkoholu, e-papierosach i konopiach wśród nastolatków.

CDC — skutki używania substancji przez młodzież i profilaktyka.

NIDA — czynniki ryzyka, czynniki ochronne i zapobieganie uzależnieniom.

UNODC — materiały edukacyjne o profilaktyce uzależnień.

← poprzedni · → następny · F fullscreen